U Cisti Velikoj, naselju općine Cista Provo, nazapadnom rubu Imotske krajine nalaze se Crkvine, važan arheološki lokalitet koji je od župne crkve sv. Jakova udaljen dvjestotinjak metara. Na kamenitu platou otkriveni su ostatci složenoga kom­pleksa profanih antičkih, ranokršćanskih i ranosrednjovjekovnih sakralnih građevina koje su okružene grobljima. Iako je siromašna prirodnim resursima, cistanska zaravan oduvijek se isticala prometnom važnošću.

Budući da je ta zaravan omeđena brdima, a otvorena od sjeverozapada prema jugoistoku, to je bila glavna poveznica između zabiokovskih naselja i naselja triljsko-cetinskoga kraja. Iznad prapovijesnih tumula, koji se nalaze pored glavne ce­ste, na razmeđu Ciste Velike i Ciste Provo bila su formirana kasnosrednjovjekovna groblja koja su bila obilježena skupinama stećaka. Sredinom I. st. od Salone preko Trilja i Narone prolazio je kolnik Rimskog puta, stoljećima jedne od najvažnijih pro­metnica u bliskom zaleđu srednjodalmatinske obale. Nalazi s Crkvina, a posebice arhitektonski ostatci, zorno oslikavaju kon­tinuitet života tijekom kasne antike. Život na Crkvinama zamro je u ranome srednjem vijeku. Nedugo potom kršćansko svetište zaživjelo je pored crkve sv. Jakova.

Do sredine V. st. Crkvine su postale sakralno-sepulkralni kompleks i jedinstven primjer prožimanja različitih kulturno-povijensih slojeva, posebice među lokalitetima izvan urbanih središta. Istraženi kompleks zauzima površinu od 600 m2 , a čine ga ostatci pet različitih kasnoantičkih i ranosrednjovjekovnih crkava koje su okružene pratećim prostorijama. Među njima posebice se ističe ranokršćanski baptisterij, koji je smješten na južnome dijelu. Ondje je sačuvan krsni bazen koji je ukopan ispod razine poda.

Urbanistički osmišljen raspored kasnoan­tičkih grobnica na Crkvinana jedinstven je primjer izvan ono­dobnih urbanih središta. Istraživanja srednjovjekovnih grobova otkrivaju da su na Crkvinama ljude prestali ukapati potkraj IX. st. ili najkasnije početkom X. st. odnosno nedugo pošto je bila razorena sje­vernija ranosrednjovjekovna crkvica. U kasnoantičkim zida­nim grobnicama i izvan njih pronađeni su različiti primjerci kasnoantičkog novca, naušnica, pojasnih kopči, čavala za spajanje drvenih oplata i alatki te veća količina krhotina stakle­nih i keramičkih posuda. U ranosrednjovjekovnim grobovima pronađeni su par željeznih ostruga, različite naušnice, željezni noževi, par praporaca i škare.

Ljubomir Gudelj